septembre 20, 2025
🍃ព្រះពុទ្ធសាសនាជាសាសនារបស់រដ្ឋខ្មែរ 🇰🇭
ក្នុងជំពូកទី៣ ត្រង់មាត្រា៤៣ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសកម្ពុជាបានចែងថា «ព្រះពុទ្ធសាសនាជាសាសនារបស់រដ្ឋ»។
ហេតុអ្វីបានជាក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញខ្មែរយើងលើកតម្កើងពុទ្ធសាសនាទុកក្នុងច្បាប់រដ្ឋ ជាទីគោរពសក្ការៈដូច្នេះ ? តើព្រះពុទ្ធសាសនាមានគុណូបការៈយ៉ាងណាខ្លះចំពោះប្រទេសកម្ពុជា?
បញ្ហានេះយើងអាចឆ្លើយបានគ្រប់គ្នា តាមការគិតឃើញរៀងៗខ្លួនឥតទើសទាល់ឡើយ ។ ប៉ុន្តែត្រង់ចំណុចគុណូបការៈយ៉ាងសំខាន់របស់ពុទ្ធសាសនាដែលមានពិតប្រាកដចំពោះប្រទេសកម្ពុជានោះប្រហែលឆ្លើយមិនត្រូវសព្វគ្រប់ទេ ព្រោះត្រង់ចំណុចខ្លះ បើមិនបានគិតឲ្យដិតដល់ ហាក់ដូចជាគ្មានវិស័យពុទ្ធសាសនាជួយទ្រទ្រង់ផងឡើយ។
ឯចំណុចសំខាន់នៃគុណូបការៈព្រះពុទ្ធសាសនាចំពោះប្រទេសកម្ពុជានោះ បើបំព្រួញឲ្យខ្លីមាន ៣ គឺ៖
១.» ព្រះពុទ្ធសាសនាជាមូលដ្ឋាន (Base) នៃការចាប់ផ្ដើមស្ថាប័នជាតិខ្មែរតាំងពីមុនគ្រិស្តសតវត្សរ៍ ៣០០ឆ្នាំ ដរាបបានកើតជាអារ្យជាតិវិសេសមួយក្នុងលោក។
២.» ព្រះពុទ្ធសាសនាជាប្រភព (Source) នៃការរចនាភាសាខ្មែរឲ្យរីកដុះដាល កើតជាភាសាមួយក្នុងលោកប្រកបដោយអង្គបី។
៣.» ព្រះពុទ្ធសាសនាជាធានី(Capitale) ជាទីជម្រកធំ នៃអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ។ ដោយគុណបំណាច់នេះ ទើបអក្សរសាស្ត្រខ្មែរបានប្រកាសរំលឹកគុណពុទ្ធសាសនានៅខាងដើមក្បួនរបស់ខ្លួនថា «នមោ ពុទ្ធាយ សិទ្ធំ» វិសេសប្លែកជាងអក្សរសាស្ត្រនានាក្នុងលោក។
🍃ឯអង្គ ៣ របស់ភាសាខ្មែរនោះគឺ៖
១.» សូរសាស្ត្រ (Phonétique) ក្បួនប្រើខ្យល់សំឡេងឲ្យលាន់ឡើង មានន័យច្បាស់លាស់ធំទូឡាយឥតទើសទាល់សូរសាស្ត្រភាសាខ្មែរមានឥទ្ធិពលជាងគេក្នុងលោក អាចថា ត្រាប់តាមភាសានានាក្នុងលោកបានដូចសុទ្ធៗ ។ ចំណែកខាងអក្សរសាស្ត្រខ្មែរវិញ ក៏អាចសរសេរតាមសូរស័ព្ទភាសានានាក្នុងលោកបានដូចពិតៗឥតទើសទាល់ដែរ ដូចជា ហ្វ្រង្ក ដឺហ្គោល អុក្សីហ្សែន ជាដើម។
២.» រូបសាស្ត្រ (Morphologie) ក្បួនចែកទីទម្រង់ពាក្យ និងការបញ្ចេញពាក្យឲ្យមានរូបតៗគ្នាទៀតបាន ។ ភាសាខ្មែរជាភាសាមានរូបរស់រវើកមិនស្លាប់គាំងនៅមួយកន្លែងឡើយដូចពាក្យថា កល់ ចេញទៅជា កំណល់ ជា ខ្នល់ កាន់ កំណាន់ ខ្មាន់ កើត កំណើត ខ្នើត ។ល។
៣.» និយន្តសាស្ត្រ(Sémantique) ក្បួនវាក្យស័ព្ទនិយាយពីន័យរបស់ពាក្យ និងការប្រែប្រួលន័យ ។ និយន្តសាស្ត្រខ្មែរមានច្រើនបែបគឺ៖
ក. ពាក្យដូចគ្នាមានន័យផ្សេងគ្នា ដូចជា សាប (នាម) គ្រឿងនេសាទុបករណ៍ម្យ៉ាង ពួកទ្រូ លប លាយ សាប (គុណនាម) ដែលផ្ទុយពីប្រែ សាប (កិរិយា) សាបព្រោះបណ្ដុះដាំ ។ល។ ម្យ៉ាងទៀតពាក្យនិយាយឮដូចគ្នាតែមានន័យផ្សេងគ្នា តាមអក្សរ តាមដំណើរសេចក្ដី ដូចជា ផ្សារ ផ្សារចិត ចិត្ត គេ គេហ៍ កល កល់ ជប ជប់ ដុះ ដុស ។ល។
ខ. ពាក្យនិយាយឮផ្សេងគ្នាតែមានន័យដូចគ្នា សម្រាប់ប្រើតាមដំណើរសេចក្ដី ដូចជា វិនាស អន្ដរាយ ក្ស័យ អន្ដរធាន មោឃៈ សោះសូន្យ បាត់បង់ ទទេ ឃែត ។ ពាក្យទាំងអស់នេះមានន័យតែមួយ គឺ មិនមានឬគ្មាន ។
គ. ការប្រែប្រួលន័យដោយភ្ជាប់ពាក្យ ដូចជា បង់ (កិរិយា) ដាក់ ទម្លាក់ចុះ បត់ (កិរិយា) ត្រឡប់ តាមទំនង ត្រឡប់ជាផ្នត់ ។ យកពាក្យពីរនេះមកតភ្ជាប់ទៅជា បង់បត់ កើតជា (នាម) ប្រែន័យថា ទេព្រ័ក្សអារក្សអ្នកតាទៅវិញ ។
ឃ. ការប្រែន័យតាមសម័យ ដូចជា គោត្រ ន័យដើមថា ក្រោលគោ ប្រែជាខ្សែស្រឡាយ ។ល។
ភាសាណាដែលប្រកបដោយអង្គទាំង ៣នេះ ជាភាសាត្រឹមត្រូវមានវេយ្យាករណ៍ ហើយដែលថាអក្សរខ្មែរ មិនទាន់មានវេយ្យាករណ៍នោះ គឺមនុស្សខ្មែរទេ ដែលមិនទាន់ប្រមូលវេយ្យាករណ៍មកសរសេរ ឯភាសា និងអក្សរសាស្ត្រខ្មែរនោះ មានវេយ្យាករណ៍គ្រប់សព្វស្រេចតាំងពីសម័យមហានគរមកម៉្លេះ ប៉ុន្តែចោរបរទេសវាលួចក្បួនវេយ្យាករណ៍នោះបាត់ទៅក្នុងសម័យកើតសង្គ្រាម ។
ដោយហេតុពញរះពុទ្ធសាសនាមានគុណូបការៈសំខាន់យ៉ាងនេះចំពោះប្រទេសកម្ពុជាហើយ ទើបក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញខ្មែរ បានចារឹកទុកព្រះពុទ្ធសាសនាជាសាសនារបស់រដ្ឋ ។
ឯន័យរបស់គុណូបការៈនោះដូចជានាំមកពណ៌នាខ្លីៗតទៅនេះ ក្នុងសម័យដែលប្រទេសខ្មែរមានគ្រោះថ្នាក់ ចុះដុនដាប ខ្សោយឥទ្ធិពល ដោយហេតុប្រទេសជិតខាង បង្កើតសង្គ្រាមដណ្ដើមទឹកដីទ្រព្យសម្បត្តិគម្ពីរក្បួនច្បាប់ខ្មែរនោះ ព្រះសង្ឃក្នុងវត្តអារាមពុទ្ធសាសនាទាំងអស់ក្នុងប្រទេស បានថែរក្សាអង្គការរដ្ឋទុកមិនឲ្យបាត់បង់ឡើយ ដូចជា អង្គការអក្សរសាស្ត្រ អង្គការអប់រំជាតិ អង្គការសុខភិបាល អង្គការសង្គមកិច្ច និងការងារ អង្គការកសិកម្ម ឧស្សាហកម្ម ពាណិជ្ជកម្ម អង្គការវិចិត្រសិល្បៈ និងតូរ្យតន្ត្រី អង្គការការពារប្រទេស អង្គការឃោសនាការ និងអង្គការយុត្តិធម៌ ជាដើម ។
ក. វត្ត និងអង្គការអក្សរសាស្ត្រ
ក្នុងសម័យប្រទេសមានគ្រោះថ្នាក់ ខ្សោយឥទ្ធិពល នៅតាមខេត្តភូមិស្រុកគ្មានសាលារៀនឡើយ មានតែវត្តអារាមព្រះសង្ឃនេះឯងជាសាលារៀននូវវិជ្ជាគ្រប់ជំពូក ជាវិទ្យាស្ថានរបស់ជាតិ ។
ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរទាំងអស់ បាននាំកូនចៅទៅផ្ញើនឹងព្រះសង្ឃចៅអធិការតាមមណ្ឌល សង្កាត់ភូមិ ស្រុករៀងៗខ្លួន មិនគ្រាន់តែផ្ញើឲ្យរៀនដល់ម៉ោងចេញមកផ្ទះទេ គឺឲ្យដេកនៅបាយទឹកក្នុងវត្តតែម្ដង ម៉្លោះហើយវត្តអារាមព្រះពុទ្ធសាសនាត្រូវទទួលភារៈរបស់ជាតិមួយភាគធំ ព្រះសង្ឃជាចៅអធិការត្រូវរៀបចំឲ្យសិស្សទាំងអស់មានកន្លែងដេកនៅ ចំណីអាហារបរិភោគ កន្លែងរៀន គ្រឿងសិក្ខូបករណ៍សម្រាប់រៀន និងគ្រឿងប្រើប្រាស់គ្រប់ជំពូក ដោយចិត្តសប្បុរសពិតៗ ឥតយកប្រាក់ថ្លៃឈ្នួលអ្វីឡើយ លាភដែលកើតឡើងក្នុងពុទ្ធសាសនិកចែចែករំលែកកសាងវត្តអារាមផង ចិញ្ចឹមក្មេងជាសិស្សដែលនៅសិក្សានោះផង ។ ក្នុងសម័យនោះ នៅវត្តព្រះសង្ឃគ្មានសាលា តុ កៅអី សម្រាប់រៀនដូចសព្វថ្ងៃឡើយ មានតែកុដិចៅអធិការ សាលាឆាន់ជាកន្លែងរៀន គ្រូនិងសិស្សអង្គុយគង់ផ្ទាល់លើកន្ទេល សិស្សម្នាក់ៗ មានក្ដារឈ្នួនមួយធ្វើពីដើមគ ឬដើមរកាលាបម្រ័ក្សណ៍ ឬខ្មុកពណ៌ខ្មៅ ឯដីស លោកគ្រូឲ្យយកដីពិសេសមកធ្វើតាមបច្ចេកទេសក្នុងសម័យនោះ ។
មុនដំបូង សរសេរអក្សរធ្វើលេខលើក្ដារ បន្ទាប់មករៀនមើលសាស្ត្រាស្លឹករឹត ដូចជាសាស្ត្រាច្បាប់ក្រមជាដើម និងរៀនគិតលេខចំណោទនឹងគ្រាប់ក្បាច់ ។ ការរៀនមើលសាស្ត្រាស្លឹករឹតដើម្បីឲ្យមានបដិភាណក្នុងការមើលថាផង ឲ្យចេះដឹងច្បាប់ទម្លាប់ ពង្សាវតារ មនុស្សធម៌ សីលធម៌ និងអារ្យធម៌របស់ជាតិផង ។
កាលបើរៀនបានចេះអក្សរហើយ ឲ្យរៀនធម៌បួសជាសមណេរ ភិក្ខុទៀតដើម្បីសិក្សាភាសាបាលីសំស្ក្រឹតឲ្យបានចេះដឹងជ្រៅជ្រះនូវទ្រឹស្ដីពុទ្ធសាសនា និងឲ្យរៀនភាសាអក្សរបរទេសខ្លះទៀតផង ។ បើមិនបានសិក្សាបែបនេះទេ បម្រុងលាចាកសិក្ខាបទត្រឡប់ទៅបម្រើគ្រួសារវិញឆាប់ៗ លោកបង្រៀនអំពីវិជ្ជាជីវៈផ្សេងៗលៃតាមនិស្ស័យរបស់ខ្លួនគឺនរណាប៉ិនប្រសប់ខាងការជាងដែក ជាងឈើ ជាងគំនូរ ជាងចម្លាក់ ឬតូរ្យតន្ត្រីជាដើម ក៏ឲ្យសិក្សាខាងនោះល្មប្រើការបាន ទើបឲ្យសឹកមកផ្ទះវិញ។
ក្នុងពេលចូលទៅសិក្សាក្នុងវត្តនោះ លោកគ្រូមិនមែនបង្រៀនតែអក្សរសាស្ត្រ និងវិជ្ជាជីវៈនោះទេ លោកបានបង្រៀនអំពីសុជីវធម៌ ឲ្យចេះប្រើឥរិយាបថ ដើរ ឈរ អង្គុយ ដេក និយាយស្ដីឲ្យមានបែបបទ ចេះគួរសម ស្គាល់ខុសត្រូវ តាមប្រពៃណីអារ្យធម៌ជាតិទៀត។
ចំពោះសិស្សណាដែលមាននិស្ស័យឈ្លាសវៃខាងអក្សរសាស្ត្រ លោកគ្រូឲ្យរៀនធ្វើអ្នកនិពន្ធ កវីនិពន្ធ តែងសេចក្ដី តែងកាព្យ ហើយចារលើស្លឹករឹត ឬសរសេរក្នុងក្រាំងទុកជាក្បួនច្បាប់សម្រាប់រៀនតៗមកទៀត ដើម្បីរក្សាអក្សរសាស្ត្រជាតិ ភាសាជាតិដែលជាលក្ខណៈសំខាន់បំផុតរបស់ជាតិ ទុកកុំឲ្យបាត់បង់ព្រោះថា បើអក្សរសាស្ត្ររលត់ ភាសាត្រូវរលំ ជាតិត្រូវរលាយបាត់បង់ចាកពីពិភពលោកមិនខាន។
អាស្រ័យហេតុនេះ ទើបព្រះសង្ឃគ្រប់វត្តអារាមក្នុងពេលនោះខំរក្សារអក្សរសាស្ត្រជាតិទុក និងលើកតម្កើងកុំឲ្យចាញ់ប្រៀបប្រជាជាតិទាំងឡាយក្នុងពិភពលោក ដែលគេខំថែរក្សាលើកតម្កើងអក្សរសាស្ត្រ និងភាសាគេស្មើជីវិត ទោះបីគេទ័លក្រលំបាកតោកយ៉ាកយ៉ាងណា ឬអក្សររបស់គេនោះពិបាកសរសេរ ពិបាករៀនយ៉ាងណា ក៏គេមានសម្បជញ្ញៈ ដាស់តឿនទាញញាក់សរសៃវិញ្ញាណគេឲ្យមានស្វាមីភក្តិចំពោះអក្សរសាស្ត្រភាសាជាតិជានិច្ច ដូចពួកចិនអេតចាយរែកកញ្ជោទិញសម្បកដបជាដើម ដែលក្រមានតែខោលើជង្គង់ រសាត់អណ្ដែតសែតអញ្ចង់មកជ្រករស់នៅក្នុងស្រុកយើងនោះ គេមានសម្បជញ្ញៈចំពោះអក្សរសាស្ត្រគេស្មើជីវិត ដូចជានៅតាមសរសេរផ្ទះមាត់ទ្វារបង្អួច និងចង្ក្រានបាយក៏មានបិទផ្ទាំងអក្សរចិន ដែលសរសេរដោយផ្ចិតផ្ចង់ លើកតម្កើងឲ្យអក្សរជាតិគេមានតម្លៃដែរ។
ដោយព្រះសង្ឃគ្រប់វត្តអារាមមានសម្បជញ្ញៈបែបនោះ ខំបីបាច់រក្សាលើកតម្កើងអង្គការអក្សរសាស្ត្រនេះឲ្យមានវឌ្ឍនភាពជានិច្ចនោះ ក្នុងប្រទេសក្រខ្សត់ខ្សោយក៏ដូចនៅក្នុងគ្រាចម្រើនរុងរឿងដែរ។
លុះមកដល់សម័យចម្រើនរុងរឿង អង្គការអក្សរសាស្ត្រជាតិបានចេញពីវត្តអារាមទៅនៅក្នុងស្រុកភូមិ កើតជាក្រសួងសិក្សាធិការជាតិឡើងដោយមានវិជ្ជាអក្សរសាស្ត្រអន្តរជាតិ តាមសម័យនិយមផ្សំជាមួយផង។
ឯក្បួនច្បាប់អក្សរសាស្ត្រខ្មែរខ្លះ ដូចជាច្បាប់ក្រម ច្បាប់ហៃមហាជន ច្បាប់ប្រុសស្រី រឿងកាកី ទុំទាវ និងហង្សយន្តជាដើម ដែលក្នុងសម័យមុនជ្រកនៅក្នុងវត្តអារាម មានតែកូនសិស្សលោករៀននោះ ឥឡូវបានទៅនៅក្នុងសាលាជាតិឯស្រុកភូមិអស់ហើយ។
ផ្នែកអង្គការអក្សរសាស្ត្រនេះ ទោះបីបានចេញដំណើរមកពីវត្តអារាមទៅទទួលវឌ្ឍនធម៌ពីរដ្ឋផ្ទាល់ហើយ ក៏ព្រះសង្ឃគ្រប់វត្តទាំងអស់នៅតែតាមជួយទ្រទ្រង់ បង្កើតវឌ្ឍនធម៌ខាងអក្សរសាស្ត្រពេញទំហឹង ដូចជា ជួយបង្កើតពាក្យវប្បធម៌អក្ខារវិរុទ្ធ និងជួយសង់សាលាបឋមសិក្សា អនុវិទ្យាល័យ វិទ្យាល័យ មហាវិទ្យាល័យ និងជួយទំនុកបម្រុងពួកសិស្សឲ្យសំណាក់ដេកនៅបាយទឹកក្នុងវត្តអារាមជាច្រើនម៉ឺននាក់ក្នុងមួយឆ្នាំៗ គ្រប់វត្តអារាមដែលនៅជិតសាលារៀនក្នុងព្រះរាជអាណាចក្រទាំងមូល។
នេះជាសក្ខីភាពមួយបញ្ជាក់ឲ្យឃើញច្បាស់ថា ព្រះពុទ្ធសាសនាពិជាសាសនារបស់រដ្ឋកម្ពុជាមែន។
ខ. វត្ត និងអង្គការអប់រំជាតិ
ក្នុងសម័យប្រទេសមានគ្រោះថ្នាក់ខ្សោយឥទ្ធិពល នៅក្នុងភូមិស្រុកគ្មានមូលដ្ឋានអប់រំពិតប្រាកដឡើយ ភារៈអប់រំពលរដ្ឋឲ្យចេះស្រឡាញ់ជាតិ សាសនា ព្រះមហាក្សត្ររបស់ខ្លួន ឲ្យចេះរក្សាប្រពៃណី ទំនៀមទម្លាប់ សិល្បៈ ពិធីការជាតិ ឲ្យស្គាល់ខុសត្រូវ លះបង់អំពើអាក្រក់ ធ្វើតែអំពើល្អ និងឲ្យមានសាមគ្គីធម៌ចេះជួយសង្គ្រោះគ្នាទៅវិញទៅមកក្នុងសង្គមជាតិជាដើមនៅជាភារៈពុទ្ធសាសនាទាំងស្រុង មានតែពុទ្ធសាសនាទេដែលមានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការអប់រំនេះ ព្រោះប្រជាពលរដ្ឋភាគច្រើនជឿទុកចិត្តពុទ្ធសាសនារួចមកហើយ។
អាស្រ័យហេតុនេះ ទើបព្រះសង្ឃគ្រប់វត្តអារាមទាំងអស់ក្នុងប្រទេស តែងអប់រំប្រជាពលរដ្ឋក្នុងស្រុកភូមិដោយទ្រឹស្ដីផង ដោយសារពិសោធន៍ផង។
ផ្នែកទ្រឹស្ដី គ្រប់តែពិធីបុណ្យទាំងអស់ ដូចបុណ្យសពជាដើម ព្រះសង្ឃតែងពន្យល់អំពីទ្រឹស្ដីនៃការកើតចាស់ ឈឺស្លាប់ តាមច្បាប់ទស្សនៈវិជ្ជាដែលធ្លាប់នាំគ្នានិយមហៅថា លោកសូត្រធម៌ឬទេសនា ដើម្បីឲ្យពលរដ្ឋស្គាល់ច្បាស់នូវបញ្ហាជីវិត និងបន្ធូរបន្ថយនូវមរណទុក្ខ អំពីចិត្តគំនិតគ្រួសារសពផង ឲ្យយល់ហេតុផលអានិសង្សនៃការជួយសង្គ្រោះ ដោយសម្ភារៈចំពោះអ្នកកំពុងទទួលមរណទុក្ខផង ដើម្បីឲ្យមានសាមគ្គីធម៌ជួយទុក្ខធុរៈគ្នាក្នុងស្រុកភូមិផង។
ផ្នែកការពិសោធន៍ ព្រះសង្សមិនគ្រាន់តែសូត្រធម៌ ទេសនាពន្យល់ត្រឹមទ្រឹស្ដីប៉ុណ្ណោះទេ បើមានបុគ្គលណាមួយក្នុងស្រុកភូមិស្លាប់ លោកតែងនិមន្តទៅជួយឧបត្ថម្ភខាងផ្លូវចិត្ត និងប្រកាសប្រាប់ដំណឹងមរណៈនោះដល់អ្នកស្រុកភូមិទាំងអស់ដោយលិខិតឬដោយវាចា និងដោយសូរស័ព្ទគង ដើម្បីឲ្យអ្នកស្រុកភូមិទាំងអស់នៅជួយគ្នា ដោយកម្លាំងកាយ និងសម្ភារៈ ដូចជា លុយកាក់ អង្ករ ទៀន ធូប ជាដើម។
ការអប់រំនេះបានផលល្អបំផុត កើតជាប្រពៃណីចាំបាច់មួយក្នុងស្រុកភូមិនាសម័យនោះ ។ កាលបើមានបុគ្គលណាមួយស្លាប់ហើយ គេវាយគងភ្លាម មិនរើសឋានៈបុគ្គលឡើយ ដើម្បីផ្ដល់ដំណឹងដល់អ្នកស្រុកភូមិ ។ ឯអ្នកស្រុកភូមកាលបើបានឮសូរគងទៅទិសណាហើយ តែងលះបង់ការងារ យកសម្ភារៈមានអង្ករ លុយកាក់ ទៀនធូប ជាដើម នាំគ្នាទៅជួយភ្លាមមិនបាច់គ្រួសារសពអញ្ជើញឡើយ មានលក្ខណៈល្អសមជាមនុស្សពិតមែន ។ គ្រប់កិច្ចការទាំងអស់ក្នុងស្រុកភូមិ ទោះក្នុងវត្តក្ដី ក្រៅវត្តក្ដី ដូចជា ការសាងសង់វិហារ កុដិ សាលា ផ្លូវ ស្ពាន ជីកស្រះ អណ្ដូង ការធ្វើពិធីក្នុងរដូវភ្ជុំបិណ្ឌ កឋិន ចូលឆ្នាំ ជាដើម សុទ្ធតែជាសម័យអប់រំប្រជាពលរដ្ឋ ឲ្យយល់ចេះដឹងនូវមនុស្សធម៌ សីលធម៌ និងអារ្យធម៌ទាំងអស់ ប៉ុន្តែដោយការអប់រំនោះប្រកបដោយគតិបណ្ឌិត ទាំងទ្រឹស្ដី និងការពិសោធន៍ ជាទីពេញចិត្តនៃប្រជាពលរដ្ឋ គេមិននាំគ្នានិយាយថា ទៅអប់រំទេ គេបែរជានាំគ្នានិយាយថា ទៅធ្វើបុណ្យវិញ។
ក្នុងសម័យអប់រំ គឺក្នុងពិធីបុណ្យនោះៗ ព្រះសង្ឃតែងប្រកាសផ្សាយនូវទ្រឹស្ដី គឺសូត្រធម៌ទេសនាពន្យល់ហេតុផលតាមលក្ខណៈកិច្ចការ និងជួយដឹកនាំធ្វើទៀត ដើម្បីឲ្យពលរដ្ឋចេះស្រឡាញ់ការងារ ចេះស្រឡាញ់ប្រយោជន៍រួម និងឲ្យមានសាមគ្គីធម៌ ជួយផ្ដល់ប្រយោជន៍ដល់គ្នា និងគ្នាក្នុងស្រុកភូមិ។
លុះមកដល់សម័យចម្រើនលូតលាស់ អង្គការអប់រំជាតិបានចេញពីវត្តអារាម ទៅនៅក្នុងស្រុកភូមិ កើតជាក្រសួងអប់រំជាតិឡើង ដោយមានពិធីអប់រំអន្តរជាតិតាមសម័យនិយមផ្សំជាមួយផង។
ផ្នែកអង្គការអប់រំជាតិនេះ ទោះបីបានធ្វើដំណើរទៅនៅក្នុងស្រុកភូមិបានទទួលវឌ្ឍនធម៌ផ្ទាល់ពីរដ្ឋហើយ ក៏ព្រះសង្ឃគ្រប់វត្តអារាមទាំងអស់នៅតែមានការជួយអប់រំពលរដ្ឋគ្រប់មធ្យោបាយតាមលទ្ធភាពដែលព្រះសង្ឃអាចធ្វើបាន តាមធម៌វិន័យពុទ្ធសាសនា។
នេះជាសក្ខីភាពមួយទៀត បញ្ជាក់ឲ្យឃើញច្បាស់ថា ព្រះពុទ្ធសាសនាពិតជាសាសនារបស់រដ្ឋកម្ពុជាមែន។
គ. វត្ត និងអង្គការសុខាភិបាល
ក្នុងសម័យប្រទេសមានគ្រោះថ្នាក់ខ្សោយឥទ្ធិពល នៅតាមស្រុកភូមិគ្មានមន្ទីរពេទ្យឡើយ ។ ប្រជាពលរដ្ឋដែលមានជំងឺរោគាទាំងឡាយ មានគ្រុនក្ដៅ របួស ថ្លស់គ្រេច បាក់ឆ្អឹង ពស់ចិក និងជំងឺអាសន្នរោគជាដើម តែងរត់ទៅរកថ្នាំឯវត្ត រកលោកគ្រូចៅអធិការឲ្យជួយមើលជំងឺនោះ ។ ឬទៅរកឧបាសកដែលបានចេះវិជ្ជាពេទ្យពីវត្តមក។
អាស្រ័យហេតុនេះ ទើបក្នុងវត្តអារាមនាសម័យនោះច្រើនតែមានព្រះសង្ឃចេះវិជ្ជាពេទ្យ មានក្បួនផ្សំថ្នាំ មានវត្ថុធាតុថ្នាំគ្រប់មុខក្នុងវត្ត ដោយលោកគ្រូបាននិមន្តទៅរកដើមឈើ និងវត្ថុធាតុថ្នាំពីទីផ្សេងៗ មានព្រៃភ្នំជាដើមយកមកដាំក្នុងវត្តទុកក្នុងកុដិសម្រាប់សេចក្ដីត្រូវការរបស់ប្រជាជន និងចេះព្យាបាលរោគដោយវិធីប្រើកម្លាំងដួងចិត្ត ផ្លុំស្ដោះ ដៅ ស្ទាប ស្រោចទឹក ចងខ្សែគាថា ចងអំបោះ ដែលជាសាខារបស់មនោយិទ្ធិវិជ្ជា (Volonté) នោះថែមទៀត ។ លោកព្យាបាលអ្នកជំងឺដោយចិត្តមេត្តាករុណាពិតៗ ឥតយកប្រាក់ខែពីរដ្ឋ ឬរង្វាន់ពីអ្នកជំងឺឡើយ។
វត្តអារាមក្នុងសម័យនោះមិនមែនគ្រាន់តែជាកន្លែងអប់រំធ្វើបុណ្យទានចម្រើនមេត្តាភាវនាទេ គឺជាមន្ទីរពេទ្យ និងជាសាលារៀនវិជ្ជាពេទ្យទៀតផង ដោយមានភិក្ខុសាមណេរ ឧបាសកដែលមាននិស្ស័យខាងវិជ្ជាពេទ្យនេះ ទៅសុំរៀនតាមក្បួនតម្រាដែលមានក្នុងវត្ត ហើយពិសោធមើលអ្នកជំងឺដរាបបានចេះដឹងកើតជាគ្រូពេទ្យតៗមក ។ ព្រោះសុខភាពប្រជាពលរដ្ឋបានពឹងពាក់លើវត្តអារាមទាំងស្រុង។
លុះដល់មកសម័យចម្រើនលូតលាស់ អង្គការសុខាភិបាលបានចេញពីវត្តអារាមទៅនៅក្នុងស្រុកភូមិ កើតជាក្រសួងសារធារណសុខាភិបាលឡើង ដោយមានក្បួនសុខាភិបាលអន្តរជាតិ តាមសម័យនិយម និងឱសថបរទេសផ្សំជាមួយផងដែរ។
ផ្នែកអង្គការសុខាភិបាលនេះ ទោះបីបានធ្វើដំណើរចេញពីវត្តអារាមទៅនៅក្នុងស្រុកភូមិ បានទទួលវឌ្ឍនធម៌ផ្ទាល់ពីរដ្ឋហើយ ក៏ព្រះសង្ឃគ្រប់វត្តទាំងអស់នៅតែជួយទំនុកបម្រុង មានជួយសង់មន្ទីរពេទ្យ ជួយផ្ដល់ឱសថមន្ទីរពេទ្យនោះៗ ថែមទៀត ដូចគិលាន និងប្រសូតិគ្រឹះរបស់សម្ដេចព្រះមហាសុមេធាធិបតី ជួន ណាត ព្រះសង្ឃរាជ នៅសង្កាត់រកាកោះ ស្រុកគងពិសី និងមណ្ឌលសុខភាពសម្ដេចព្រះពោធិវ័ង្ស ហួត តាត នៅសង្កាត់វាំងចាស់ ស្រុកឧដុង្គ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ ជាដើម ។
នេះជាសក្ខីភាពមួយទៀតបញ្ជាក់ឲ្យឃើញថា ព្រះពុទ្ធសាសនាពិតជាសាសនារបស់រដ្ឋកម្ពុជាមែន ។
ឃ. វត្ត និងអង្គការសង្គមកិច្ចការងារ
ក្នុងសម័យប្រទេសមានគ្រោះថ្នាក់ខ្សោយឥទ្ធិពល វត្តអារាមទាំងអស់នាសម័យនោះ គឺជាទីចាត់ការនៃសង្គមកិច្ចនិងការងាររបស់ប្រជាពលរដ្ឋ។
វត្តមួយៗបានផ្ដល់កិច្ចការដែលសង្គមជាតិត្រូវការគ្រប់យ៉ាង ខាងផ្លូវចិត្ត បានផ្ដល់នូវមនុស្សធម៌ សីលធម៌ និងអារ្យធម៌ ខាងសម្ភារៈ បានផ្តល់ការងារវិជ្ជាជីវៈឲ្យពលរដ្ឋដើម្បីប្រកបអាជីវកម្មតាមសមត្ថភាពរៀងៗខ្លួន។
ពួកកុមារ និងយុវជនដែលមាតាបិតានាំឲ្យទៅនៅក្នុងវត្តនាសម័យនោះ មិនមែនឲ្យសិក្សាតែអក្សរសាស្ត្រ និងបួសរៀនធម៌ចេះដឹងតាមទ្រឹស្ដីហើយវិលត្រឡប់មកស្រុកភូមិវិញ ដើររកការងារគេធ្វើទេ ។ ព្រះសង្ឃជាគ្រូអាចារ្យបានដឹកនាំកុមារនិងយុវជនឲ្យរៀនពិសោធន៍ធ្វើមុខរបរវិជ្ជាជីវៈគ្រប់យ៉ាង ដូចជា រៀនធ្វើការងារខាងជាងឈើ ជាងដែក ជាងចម្លាក់ ជាងគំនូរ ជាងស្មិត ឲ្យរៀនធ្វើឡដុតឥដ្ឋក្បឿង ដុតកំបោរ រៀបឥដ្ឋ បូកលាយបាយអ ឲ្យរៀនធ្វើជាលល្អី ស្មុគ កញ្ជើ ឲ្យរៀនក្រឡឹងធ្វើថាស ក្បាក់ ។ល។ ជួយទំនុកបម្រុងឲ្យរៀនភ្លេងតូរ្យតន្ត្រី រាបាំច្រៀងរាំ និងឲ្យរៀនធ្វើកសិកម្មស្រែចម្ការ ច្បារដំណាំជាដើមទៀត។
ផ្នែកកសិកម្ម ៖ វត្តមួយៗក្នុងជំនាន់នោះ មានគោរទេះ មានស្រែចម្ការច្បារដំណាំ នង្គ័លរនាស់សម្រាប់ពួកកុមារ និងយុវជនដែលទៅរៀនអក្សរឬរៀនធម៌ ភ្ជួររាស់ ដាំសាប ស្ទូង ច្រូតកាត់ បញ្ជាន់បោកបែន យកផលប្រើការក្នុងវត្តដោយមានគ្រហស្ថជើងវត្តឆ្លៀតពេលជួយធ្វើផង ជួនកាលពេលយប់មានភិក្ខុសាមណេរជួយធ្វើផងដែរ។
អាស្រ័យហេតុនេះទើបយុវជនសម័យនោះ មានបញ្ហាបច្ចេកទេសខាងកសិកម្ម ដល់ត្រឡប់មកផ្ទះវិញចេះធ្វើកសិកម្មខ្លួនឯងតែម្តង មិនបាច់ដើររកសុំការងារគេរៀនធ្វើទៀតឡើយ។
ផ្នែកការជាង ៖ វត្តមួយៗក្នុងសម័យនោះ លោកគ្រូចៅអធិការតែងនាំសិស្សគណធ្វើកុដិវិហារ សាលា និងប្រដាប់ប្រើប្រាស់ ដូចជា តុ ទូតាំង ទូក រទេះជាដើម ដោយខ្លួនឯង ឥតទិញដូរឬជួលគេមកធ្វើឡើយ ។ ឯគ្រឿងសម្ភារៈសម្រាប់ស្ថាបនាសុទ្ធតែនាំសិស្សគណធ្វើផ្ទាល់ខ្លួន ចាប់តាំងពីទៅកាប់ឈើយកមកអារច្រៀក ឈូស ដាប់ វាស់ កាត់ វាយឥដ្ឋ ធ្វើជាដុតឥដ្ឋ ដុតក្បឿង ទៅរកថ្មឬសម្បកលៀស មកដុតធ្វើកំបោរ លាយក្រួសខ្សាច់ធ្វើបាយអ រៀបបូកធ្វើគ្រឹះជញ្ជាំង គូសវាសក្បាច់រចនា ឆ្លាក់ដាប់ចោះធ្វើប្រដាប់ក្រឡឹង ចម្រឹងទ្វារបង្អួច ។ល។ ទម្រាំតែធ្វើកុដិសាលាវិហារមួយៗរួច ពួកសិស្សគណ ទាំងគ្រហស្ថ បព្វជិត ចេះការងារស្ទាត់ជំនាញស្ទើរគ្រប់មុខ។
ហេតុដែលវត្តអារាមសម័យនោះបង្កើតឲ្យមានការងារធ្វើគ្រប់សព្វយ៉ាងនេះ ដើម្បីដឹកនាំសង្គមជាតិឲ្យមានការចេះដឹងខាងមុខរបរវិជ្ជាជីវៈផង ឲ្យបានកើតជាកុដិ វិហារ ទូ តុតាំង ។ល។ តម្កល់ទុកជាសម្បត្តិរួមក្នុងសាសនាផង ។ ដល់ពួកសិស្សគណទាំងនោះទៅផ្ទះស្រុកភូមិវិញ ខ្លះក៏ប្រកបមុខរបរជាជាងឈើ ជាងគំនូរ ។ល។ តាមសមត្ថភាពរៀងៗខ្លួន ឥតតែលតោលដើររកការងារធ្វើឡើយ។
ចំណែកខាងចរិយាធម៌របស់សង្គមវិញ ក៏មានបែបបទល្អណាស់ដែរ ពួកអ្នកលេងកាប់ចាក់លួចឆក់ មានចំនួនតិចស្ទើរតែគ្មានសោះ ព្រោះបានហ្វឹកហាត់ខាងមនុស្សធម៌ សីលធម៌ និងអារ្យធម៌តាមទ្រឹស្ដីពុទ្ធសាសនា ព្រមជាមួយការរៀនពិសោធន៍ធ្វើមុខរបរវិជ្ជាជីវៈនោះដែរ។
លុះមកដល់សម័យចម្រើនលូតលាស់ អង្គការសង្គមកិច្ចនិងការងារបានធ្វើដំណើរចេញពីវត្តអារាមទៅស្រុកភូមិ កើតជាក្រសួងសង្គមកិច្ចនិងការងារឡើង ដោយមានក្បួនសង្គមកិច្ចនិងការងារអន្តរជាតិតាមសម័យនិយមផ្សំជាមួយផង។
ទោះបីអង្គការនេះបានចេញពីវត្តអារាមទៅនៅក្នុងស្រុកភូមិ បានទទួលវឌ្ឍនធម៌ផ្ទាល់ពីរដ្ឋហើយ ក៏ព្រះសង្ឃគ្រប់វត្តនៅតែជួយទំនុកបម្រុងជានិច្ច មានឲ្យទីដេកនៅបាយទឹកចំពោះយុវជនដែលរកការងារធ្វើមិនទាន់បានឬបានការងារធ្វើហើយតែមិនមានផ្ទះនៅ មិនទាន់មានគ្រួសារនោះ ជាច្រើនឆ្នាំក្នុងម្នាក់ៗទៀត មានព្រះសង្ឃខ្លះដែលមានសមត្ថភាពបានជួយរកការងារឲ្យយុវជនធ្វើផងដែរ។
នេះជាសក្ខីភាពមួយទៀតបញ្ជាក់ឲ្យឃើញច្បាស់ថា ព្រះពុទ្ធសាសនាពិតជាសាសនារបស់រដ្ឋកម្ពុជាមែន។
ង. វត្ត និងអង្គការកសិកម្ម
ក្នុងសម័យប្រទេសមានគ្រោះថ្នាក់ខ្សោយឥទ្ធិពល នៅក្នុងស្រុកភូមិគ្មានមូលដ្ឋានទ្រទ្រង់អង្គការកសិកម្មនេះឡើយ មានតែក្នុងវត្តអារាមព្រះពុទ្ធសាសនា ។ ព្រះសង្ឃនិងឧបាសកអ្នកជំនាញការងារក្នុងវត្តបានបង្រៀនពលរដ្ឋតាមទ្រឹស្ដីផង ដឹកនាំពិសោធធ្វើផង ដោយមានគ្រឿងឧបករណ៍សព្វគ្រប់នៅក្នុងវត្តដូចបាននិយាយហើយក្នុងអង្គការសង្គមកិច្ចនិងការងារ ត្រង់ជំពូក ឃ។
លុះដល់សម័យចម្រើនលូតលាស់ អង្គការកសិកម្មបានចេញពីវត្តអារាមទៅនៅក្នុងស្រុកភូមិ កើតជាក្រសួងកសិកម្មឡើង ដោយមានវិជ្ជាកសិកម្មអន្តរជាតិតាមសម័យនិយមផ្សំជាមួយផង។
ទោះបីអង្គការនេះទៅនៅក្នុងស្រុកភូមិបានទទួលវឌ្ឍនធម៌ផ្ទាល់ពីរដ្ឋហើយ ក៏ព្រះសង្ឃនិងពុទ្ធបរិស័ទគ្រប់វត្តអារាមទាំងអស់នៅតែជួយទ្រទ្រង់ពេញទំហឹង មានជួយធ្វើមធ្យោបាយទឹក ជីកព្រែក ជីកស្រះ លើកទំនប់ជាដើម។
នេះជាសក្ខីភាពមួយទៀតបញ្ជាក់ឲ្យឃើញច្បាស់ថា ព្រះពុទ្ធសាសនាពិតជាសាសនារបស់រដ្ឋកម្ពុជាមែន ។
ច. វត្ត និងអង្គការឧស្សាហកម្ម
ក្នុងសម័យប្រទេសមានគ្រោះថ្នាក់ខ្សោយឥទ្ធិពល អង្គការឧស្សាហកម្មនេះជាអង្គការកម្សត់កម្រជាងគេ ព្រោះនៅក្នុងស្រុកភូមិគ្មានមូលដ្ឋានទ្រទ្រង់សោះ ។ ពលរដ្ឋទាំងឡាយតែងបានទទួលការចេះដឹង និងទទួលផលិតផលឧស្សាហកម្មយកទៅប្រើប្រាស់តែអំពីវត្ដអារាម ដូចជា ឆ្នាំង កាំបិត ពូថៅ ឥដ្ឋ ក្បឿង កំបោរជាដើម សូម្បីតែគ្រឿងវាយនភ័ណ្ឌសម្រាប់ត្បាញសំពត់ មានកី រហាត់ជាដើម ក៏ទៅរកព្រះសង្ឃឬឧបាសកអ្នកជំនាញការក្នុងវត្តធ្វើឲ្យដែរ ព្រោះនៅក្នុងវត្តមានព្រះសង្ឃនិងគ្រហស្ថជាអ្នកបច្ចេកទេសសកល ចេះធ្វើពុម្ពវាយឥដ្ឋ ស្គាល់ដីធ្វើឥដ្ឋក្បឿង ចេះធ្វើឡដុតក្បឿង ឡដុតកំបោរ ចេះធ្វើឡធ្វើបាវ ដុតរំលាយដែក ស្ពាន់ លង្ហិន សំរឹទ្ធិ សិតធ្វើឆ្នាំង ផ្តិល ប្រអប់ តុ ពាន ធ្វើគ្រឿងភ្លេង គឹង ឃ្មោះ សិតព្រះពុទ្ធរូប ។ល។ និងមានគ្រឿងស្នប់ដុតដំដែក ធ្វើប្រដាប់ប្រើប្រាស់គ្រប់ជំពូក ដូចជាកាំបិត ពូថៅ ពន្លាក ដែកឈូសជាដើម ។ ជាពិសេសមានព្រះសង្ឃខ្លះចេះធ្វើគ្រឿងចក្រ ដូចជា ប្រដាប់បូមទឹក រហាត់ទឹក គ្រឿងថ្លឹងទឹក ម៉ាស៊ីនកាណូតប្រើចំហាយទឹក ម៉ាស៊ីនច្រៀង និងចេះយកស្នែងមកកោសស្លផ្សំវត្ថុធាតុ ពិសេសធ្វើថាសម៉ាស៊ីនច្រៀងផង។
ចំណែកខាងគ្រឿងរំសេវ គ្រឿងផ្ទុះវិញ ក៏មានបច្ចេកទេសជំនាញណាស់ដែរ បានយកវត្ថុធាតុដែលកើតក្នុងទឹកដីខ្មែរ ដូចជា អាចម៍ប្រចៀវជាដើម មកធ្វើប្រដាប់ត្រងច្រោះឲ្យកើតជាក្រាម ហើយយកទៅបូកផ្សំជាមួយធ្យូងដើមសង្កែ ដើមថ្កូវ ស្ពាន់ធ័រ និងកម្ទេចដែក ប្រាក់ ស្ពាន់ ធ្វើកាំជ្រួចរន្ទា ភ្ញីទានជាតិដើម សម្រាប់ដុតបញ្ចេញសូរសព្ទ និងពន្លឺគ្រប់ពណ៌ក្នុងពិធីបុណ្យ ព្រមទាំងចេះធ្វើគោមហោះ មនុស្សហោះទៅក្នុងអាកាសទៀត។
វត្តអារាមមិនគ្រាន់តែផ្ដល់ផលិតផលឧស្សាហកម្មឲ្យពលរដ្ឋប្រើប្រាស់ប៉ុណ្ណោះទេ គឺជាសកលវិទ្យាស្ថានជាតិទៀតផង ព្រោះពលរដ្ឋគ្រប់ទិសទីទាំងអស់ក្នុងប្រទេស បាននាំកូនចៅឲ្យទៅនៅវត្ត ឲ្យបួសរៀនធម៌ រៀនធ្វើការទាំងអស់ដែលមានក្នុងវត្ត ដល់ត្រឡប់មកផ្ទះស្រុកភូមិវិញ បានយកវិជ្ជាដែលខ្លួនចេះដឹងក្នុងវត្តនោះមកប្រកបអាជីវកម្មរៀងៗខ្លួន ខ្លះជាជាងដែក ជាងឈើ ជាងកំបោរ ។ល។
លុះដល់មកសម័យចម្រើនលូតលាស់ អង្គការឧស្សាហកម្មបានចេញពីវត្តអារាមទៅនៅក្នុងស្រុកភូមិ កើតជាក្រសួងឧស្សាហកម្មឡើង ដោយមានវិជ្ជាឧស្សាហកម្មអន្តរជាតិតាមសម័យនិយមផ្សំជាមួយផង។
ទោះបីអង្គការនេះទៅនៅក្នុងស្រុកភូមិ បានទទួលវឌ្ឍនធម៌ផ្ទាល់ពីរដ្ឋហើយ ក៏ព្រះសង្ឃនៅតែផ្ដល់មធ្យោបាយជួយទ្រទ្រង់ពេញសមត្ថភាព បានជួយដឹកនាំពលរដ្ឋឲ្យធ្វើឡដុតឥដ្ឋ ក្បឿង និងឲ្យទីដីវត្តអារាមខ្លះដែលទំនេរ ធ្វើរោងឧស្សាហកម្មជាដើម។
នេះជាសក្ខីភាពមួយមួយទៀតបញ្ជាក់ឲ្យឃើញច្បាស់ថា ព្រះពុទ្ធសាសនាពិតជាសាសនារបស់រដ្ឋកម្ពុជាមែន។
ឈ. វត្ត និងអង្គការពាណិជ្ជកម្ម
ក្នុងសម័យប្រទេសមានគ្រោះថ្នាក់ខ្សោយឥទ្ធិពល អង្គការពាណិជ្ជកម្មនេះពឹងផ្អែកលើវត្តអារាមដែរ ព្រោះវត្តអារាមជាប្រភពនៃផលិតផលឧស្សាហកម្មជាដើម។
ពួកឈ្មួញទាំងឡាយ ទោះឈ្មួញគោកក្ដីទឹកដី ច្រើនទៅលក់ដូរផលិតផលដែលធ្វើកើតក្នុងទីវត្ត ឬដែលគ្រហស្ថបានចេះដឹងពីវត្តយកទៅធ្វើក្នុងស្រុកភូមិ ដូចជា ឆ្នាំង ផ្តិល ថ្នាំកែរោគ និងគ្រឿងស្លៀកពាក់ ហូល សារុង ស្រូវអង្ករ ជាដើម។
ឯពួកឈ្មួញសម័យនោះតែងដឹកនាំអីវ៉ាន់ពីភូមិមួយទៅភូមិមួយ ដើរលក់ដូរដេកផ្លូវ ដល់វេលាថ្ងៃក្ដៅ ឬយប់ តែងចូលទៅសម្រាកបាយទឹកដេកនៅក្នុងវត្តអារាម ។ ព្រះសង្ឃតែងជួយសង្គ្រោះឲ្យបាយទឹក ទីដេកនៅ ជួយប្រាប់អ្នកស្រុកភូមិឲ្យជួយទិញ ជួយលក់ដូរទៅវិញទៅមក តាមសេចក្ដីត្រូវការរៀងខ្លួន ។ បើអ្នកស្រុកភូមិមានរបស់អ្វីដែលត្រូវលក់ លោកជួយប្រាប់ឲ្យឈ្មួញជួយទិញ បើឈ្មួញមានរបស់អ្វីត្រូវលក់ លោកប្រាប់អ្នកស្រុកភូមិឲ្យជួយទិញ ដើម្បីជួយយិតយោងជីវភាពគ្នាក្នុងសង្គមជាតិ តាមលទ្ធភាពដែលលោកត្រូវធ្វើបាន។
លុះដល់មកសម័យចម្រើនលូតលាស់ អង្គការពាណិជ្ជកម្មបានចេញពីវត្តអារាមទៅនៅក្នុងស្រុកភូមិ កើតជាក្រសួងពាណិជ្ជកម្មឡើង ដោយមានវិជ្ជាពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិតាមសម័យនិយម និងផលិតផលបរទេសផ្សំជាមួយផង។
ទោះបីអង្គការនេះនៅក្នុងស្រុកភូមិបានទទួលវឌ្ឍនធម៌ផ្ទាល់ពីរដ្ឋហើយ ក៏ព្រះសង្ឃនៅតែទ្រទ្រង់តាមលទ្ធភាពដែលអាចជួយបាន ដូចជា ជួយដឹកនាំអ្នកស្រុកភូមិឲ្យរួបរួមគ្នាធ្វើសហករណ៍ និងឲ្យទីដីវត្តខ្លះដែលទំនេរធ្វើឃ្លាំង ឬមន្ទីរសហករណ៍ជាដើម។
នេះជាសក្ខីភាពមួយទៀតបញ្ជាក់ឲ្យឃើញច្បាស់ថា ព្រះពុទ្ធសាសនាពិតជាសាសនារដ្ឋកម្ពុជាមែន។
ជ. វត្ត និងអង្គការវិចិត្រសិល្បៈតូរ្យតន្ត្រី
ក្នុងសម័យប្រទេសមានគ្រោះថ្នាក់ខ្សោយឥទ្ធិពល អង្គការវិចិត្រសិល្បៈនិងតូរ្យតន្ត្រីនេះក៏បានពឹងពាក់លើវត្តអារាមដែរ។
ផ្នែកវិចិត្រសិល្បៈ ៖ ក្នុងវត្តអារាមមួយៗមានព្រះសង្ឃចេះគូររូបភាពលើក្រដាស សំពត់ លើជញ្ជាំង ដូចជាគូពុទ្ធប្រវត្តិភ្ជាប់នឹងជញ្ជាំងកុដិវិហារ គូរភ្ជាប់លើផ្ទាំងធំៗ ធ្វើព្រះបដ គូររឿងព្រះវេស្សន្តរលើផ្ទាំងសំពត់តូចៗ ធ្វើទង់ទៀវ និងចេះគូរឆ្លាក់ក្បាច់ផ្កាភ្ញីគ្រប់បែបលើផ្ទាំងសិលា ផ្ទាំងលោហៈ និងលើផ្ទៃឈើ ធ្វើរោងស្បូវ ជហ្វា ដងក្ដារ មេទ្វារ បង្អួច និងឆ្លាក់រូបនាគ គ្រុឌ កិន្នរ រាជសីហ៍ ជាដើម ព្រមទាំងចេះកាត់ផ្សារលោហៈធាតុដោយទឹកបន្សាផង ។ ខាងសិល្បៈសូនរូបវិញ ក៏ព្រះសង្ឃចេះធ្វើពុម្ពព្រះពុទ្ធរូប និងពុម្ពផ្សេងៗទៀតតាមត្រូវការ ហើយបោះខ្មុកក៏មាន ដោយលោហធាតុក៏មាន សំណ ស្ពាន់ លង្ហិន សំរឹទ្ធ ក៏មានស្រិតជារូបភាពមនុស្ស សត្វ និងគ្រឿងប្រើប្រាស់យ៉ាងល្អត្រកាល ព្រមទាំងចេះវិធីលាបជ្រលក់ទឹកមាសប្រាក់ដែលហៅថា ក្រូមេ ទៀត ។ សម័យនោះមានតែក្នុងវត្តអារាមទេ ដែលមានអ្នកបច្ចេកទេសខាងវិចិត្រសិល្បៈ និងមានសម្ភារៈគ្រប់សព្វខាងសិប្បកម្មនេះ។
ផ្នែកតូរ្យតន្ត្រី ៖ ពិតមែនតែព្រះសង្ឃមិនត្រូវការខាងភ្លេងតូរ្យតន្ត្រី របាំរាំច្រៀង ក៏លោកនៅតែជួយឧបត្ថម្ភផ្នែកនេះដែរ ព្រោះនៅក្នុងស្រុកភូមិសម័យនោះ គ្មានមូលដ្ឋានទ្រទ្រង់ឡើយ។
អាស្រ័យហេតុនេះ ទើបគ្រប់វត្តអារាមទាំងអស់សុទ្ធតែមានវង់ភ្លេងប្រចាំវត្ត ដូចជា ភ្លេងពិណពាទ្យ ឆៃយ៉ាំជាដើម ។ ក្រុមពុទ្ធបរិស័ទជើងវត្តដែលជំនាញខាងតូរ្យតន្ត្រី លោកគ្រូចៅអធិការតែងហៅមកទំនុកបម្រុង ឲ្យធ្វើគ្រូបង្ហាត់គ្នីគ្នាក្នុងវត្តតៗមក ។ ឯគ្រឿងសម្ភារៈតូរ្យតន្ត្រីទាំងអស់ ដូចជា ស្គរ សម្ភោរ រនាតគង ស្រឡៃ ជាដើម សុទ្ធតែលោកគ្រូផ្ដល់មធ្យោបាយឲ្យធ្វើក្នុងវត្ត ទុកដាក់នៅក្នុងវត្ត គ្រាន់តែប្រគល់សិទ្ធិឲ្យគ្រហស្ថជាគ្រូភ្លេងនោះ កាន់កាប់ថែរក្សា បើមានគេជួលទៅប្រគំនៅទីណា ពួកតន្ត្រីករនោះអាចយកកម្រៃផ្ទាល់ខ្លួនបាន ចំពោះវត្តអារាមមិនត្រូវការអ្វីឡើយ។
វត្តអារាមសម័យនោះមិនគ្រាន់តែជួយឧបត្ថម្ភខាងផ្នែកតូរ្យតន្ត្រីប៉ុណ្ណោះទេ បានជួយពួកតន្ត្រីករឲ្យបង្កើតជារបាំប្រជាប្រិយទៀត ដូចជា ល្ខោនយីកេ អាយ៉ង ត្រុដិ អាយ៉ៃ និងចម្រៀងចាប៉ីជាដើម ។ កាលបើកបានហាត់រៀនចេះដឹងហើយ គេយកនាមវត្តអារាមរបស់គេមកឲ្យឈ្មោះវង់ភ្លេង វង់របាំ គេថាវង់ភ្លេងវត្តនេះវត្តនោះ វង់ល្ខោនយីកេវត្តនេះវត្តនោះ តាមទម្លាប់ក្នុងសម័យនេះ។
លុះដល់មកសម័យចម្រើនលូតលាស់ អង្គការវិចិត្រសិល្បៈនិងតូរ្យតន្ត្រីបានចេញពីវត្តអារាមទៅនៅក្នុងស្រុកភូមិ រដ្ឋបានទំនុកបម្រុងរួមបញ្ចូលទៅក្នុងក្រសួងអប់រំជាតិដែលមានវិជ្ជាសិល្បៈវិចិត្រសិល្បៈនិងតូរ្យតន្ត្រីអន្តរជាតិតាមសម័យនិយមផ្សំជាមួយផង។
ទោះបីអង្គការនោះបានទទួលវឌ្ឍនធម៌រដ្ឋហើយ ក៏ព្រះសង្ឃគ្រប់វត្តអារាមនៅតែជួយឧបត្ថម្ភមិនលះបង់ឡើយ ថែមទាំងជួយពួកសិស្សដែលនៅរៀនវិជ្ជាផ្នែកនេះ ក្នុងសាលារដ្ឋឲ្យសំណាក់ដេកនៅបាយទឹកក្នុងវត្តជាច្រើនរយនាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ។
នេះជាសក្ខីភាពមួយទៀតបញ្ជាក់ឲ្យឃើញច្បាស់ថា ព្រះពុទ្ធសាសនាពិតជាសាសនារបស់រដ្ឋកម្ពុជាមែន។
ឈ. វត្ត និងអង្គការការពារប្រទេស
ក្នុងសតវត្សរ៍មុនដែលប្រទេសកំពុងវឹកវរកើតសង្គ្រាម ប្រជាពលរដ្ឋ និងយោធាជាតិតែងនាំគ្នាទៅហាត់រៀនវិជ្ជាយុទ្ធសាស្ត្រក្នុងទីវត្តអារាម ដែលមានព្រះសង្ឃចាស់ទុំធ្លាប់ធ្វើមេទ័ពឬក៏ធ្លាប់ចេះយុទ្ធវិធី និងមន្តអាគមផ្សេងៗ ដូចជា វិជ្ជាគុនដំបង គុនដាវលំពែង បោកចំបាប់ ហក់លោត និងរៀនមន្តអាគមការពារខ្លួន រៀនវិធីប្រក់ពល នាំទ័ព កលឧបាយសង្គ្រាមជាដើម។
ម្យ៉ាងទៀតដោយវត្តអារាមមានសម្ភារៈខាងជាងដែកស្រាប់ និងមានព្រះសង្ឃចេះក្បួនតម្រាធ្វើដាវលំពែងផង គេតែងនាំគ្នាទៅធ្វើគ្រឿងអាវុធក្នុងទីវត្ត និងសុំអាវយ័ន្ត កន្សែងយ័ន្ត ខ្សែគាថា ពីព្រះសង្ឃដែលធ្លាប់មានបច្ចេកទេសក្នុងរឿងនេះ។
លុះដល់មកសម័យចម្រើនលូតលាស់ អង្គការការពារប្រទេសបានឃ្លាតពីវត្តអារាមទៅនៅក្នុងស្រុកភូមិ កើតជាក្រសួងការពារប្រទេសជាតិឡើង ដោយមានវិជ្ជាយុទ្ធសាស្ត្រអន្តរជាតិតាមសម័យនិយម និងគ្រឿងសាស្ត្រាវុធទំនើបអមជាមួយផង។
ទោះបីអង្គការនេះបានទទួលវឌ្ឍនធម៌ផ្ទាល់ពីរដ្ឋហើយ ក៏ព្រះសង្ឃនៅតែជួយគាំទ្រគ្រប់មធ្យោបាយតាមលទ្ធភាពដែលអាចជួយបាន។
នេះជាសក្ខីភាពមួយទៀតបញ្ជាក់ឲ្យឃើញច្បាស់ថា ព្រះពុទ្ធសាសនាពិតជាសាសនារបស់រដ្ឋកម្ពុជាមែន។
ញ. វត្ត និងអង្គការឃោសនាការ
ក្នុងសម័យប្រទេសមានគ្រោះថ្នាក់ខ្សោយឥទ្ធិពល អ្នកស្រុកភូមិទាំងឡាយកាលបើចង់ដឹងដំណឹងអ្វីមួយឲ្យបានច្បាស់លាស់ គេតែងនាំគ្នាទៅវត្តអារាមសាកសួរលោកគ្រូចៅអធិការ និងព្រះសង្ឃក្នុងវត្ត ព្រោះវត្តអារាមជាសភាជាតិឬជាមន្ទីរឃោសនាការរបស់អ្នកស្រុកភូមិ ។ អ្នកស្រុកមានរឿងហេតុអ្វី មានដំណឹងអ្វីថ្មី តែងទៅវត្តពិគ្រោះជាមួយលោកគ្រូចៅអធិការ ម្ល៉ោះហើយលោកគ្រូចៅអធិការវត្តមួយៗតែងដឹងដំណឹងសុខទុក្ខក្នុងភូមិស្រុកគ្រប់សព្វមិនសូវចន្លោះ ដូចជា ដំណឹងខាងកសិកម្ម ពាណិជ្ជកម្ម ឧស្សាហកម្ម ដំណឹងបុណ្យទាន និងដំណឹងកើតស្លាប់របស់អ្នកស្រុកភូមិជាដើម ។ ឯដំណឹងនោះច្រើនតែពិតទៀតផង ព្រោះលោកសង្ឃតមមិននិយាយកុហក មិនផ្សាយដំណឹងអកុសល ។ នេះជាការឃោសនាម្យ៉ាង។
ម្យ៉ាងទៀតដើម្បីផ្សាយដំណឹងឲ្យដឹងឮសុសសាយពេញស្រុកភូមិ ព្រះសង្ឃគ្រប់វត្តអារាមបានសន្មតប្រើស្គរជួង គងជាសញ្ញា ។ គ្រាន់តែពេលលោកចូលវិហារសូត្រធម៌ព្រឹកល្ងាច ក៏វាយស្គរជួងគងផ្សាយដំណឹងពេលវេលាទៀងទាត់ឲ្យអ្នកស្រុកភូមិដឹងឮដែរ ដើម្បីក្រោកទៅប្រកបកិច្ចការឬឈប់សម្រាកធ្វើការងារជាដើម។
បើមានដំណឹងសំខាន់ដូចជាដំណឹងមហាសន្និបាតប្រជុំគ្នាធ្វើបុណ្យទានធំៗដើម្បីស្ថាបនាសមិទ្ធផលអ្វីមួយក្នុងវត្តឬក្រៅវត្ត តែងផ្សាយដំណឹងនោះដោយសិល្បនាដកម្ម និងតូរ្យតន្ត្រី មានរបាំត្រុដិ ឆៃយ៉ាំ យីកេជាដើម មានចាត់ជាក្បួនឲ្យអាចារ្យឬចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យដើរមុខ នាំរបាំទាំងនោះ ដើររាំច្រៀង ប្រគំភ្លេង ឃោសនាគគ្រឹកគគ្រេងនៅស្រុកភូមិ ផ្តល់ដំណឹងលើកទឹកចិត្ត បង្កើតសាមគ្គីធម៌ឲ្យអ្នកភូមិមករួមប្រជុំគ្នានៅទី វត្តអារាមឬទីណាមួយដើម្បីពួតកម្លាំងគ្នាជួយក្នុងកិច្ចការស្ថាបនាសមិទ្ធផលនោះៗឲ្យបានសម្រេចឆាប់ ។ ការឃោសនាដោយសិល្បៈនាដកម្ម និងតូរ្យតន្ត្រីនេះមានភ័ស្តុតាងនៅក្នុងចម្រៀងរបាំត្រុដិ និងចម្រៀងឆៃយ៉ាំពីបុរាណកាលស្រាប់។
ការផ្សាយដំណឹងដោយសិល្បៈបែបនេះឯង ដែលជាប់ជាទំនៀមទម្លាប់មកដល់សព្វថ្ងៃ នាំគ្នានិយាយថា «ហែ» ដូចជាហែផ្កា ហែព្រះ ហែកឋិន និងហែនាគជាដើម ។ ការហែនេះបានសេចក្ដីថា ការឃោសនាផ្សាយដំណឹងហូរហែទៅតាមស្រុកភូមិ ឲ្យអ្នកស្រុកភូមិបានដឹង ហើយជួយហែហម គឺជួយចោមរោមអបអរដោយកម្លាំងកាយ និងសម្ភារៈដើម្បីញ៉ាំងកិច្ចការឲ្យបានសម្រេចឆាប់។
លុះដល់មកសម័យចម្រើនលូតលាស់ អង្គការឃោសនាបានចេញពីវត្តអារាមទៅនៅក្នុងស្រុកភូមិ កើតជាក្រសួងឃោសនាការជាតិឡើង ដោយមានវិធីឃោសនាអន្តរជាតិតាមសម័យនិយម និងមានសម្ភារៈឃោសនាទំនើប ដូចជាវិទ្យុផ្សាយសំឡេង ឧគ្ឃោសនស័ព្ទផ្សំជាមួយផង។
ទោះបីអង្គការនេះបានទទួលវឌ្ឍនធម៌ផ្ទាល់ពីរដ្ឋហើយ ក៏ព្រះសង្ឃគ្រប់វត្តអារាមនៅតែជួយឧបត្ថម្ភពេញទំហឹង មានជួយឃោសនាដោយទេសនា ដោយសន្និសីទ ទស្សនាវដ្ដី និងសៀវភៅក្បួនច្បាប់ជាដើម ដឹកនាំប្រជាពលរដ្ឋឲ្យដំណឹងពិតតាមទស្សនវិជ្ជា ដើម្បីបណ្តុះចិត្តអ្នកជាតិនិយមឲ្យចេះស្រឡាញ់ជាតិ សាសនា ព្រះរាជបល្ល័ង្ក និងជួយបង្កើតឲ្យមានមន្ទីរឃោសនាការជាតិ នៅតាមស្រុកភូមិជាដើម។
នេះជាសក្ខីភាពមួយទៀតបញ្ជាក់ឲ្យឃើញច្បាស់ថា ព្រះពុទ្ធសាសនាពិតជាសាសនារបស់រដ្ឋកម្ពុជាមែន ។
ដ. វត្ត និងអង្គការយុត្តិធម៌
អង្គការនេះទោះបីក្នុងសម័យទន់ខ្សោយក្ដី សម័យចម្រើនលូតលាស់ក្ដី វត្តអារាមទាំងអស់ក្នុងប្រទេសកម្ពុជាមានការចាំបាច់ខាងការផ្សាយ និងពង្រីកវឌ្ឍនភាពនៃយុត្តិធម៌ទៅក្នុងសង្គមខ្មែរតាមទ្រឹស្ដីពុទ្ធសាសនា ដើម្បីដឹកនាំពលរដ្ឋឲ្យមានចិត្តគំនិតស្លូតត្រង់ប្រកបដោយគតិបណ្ឌិត ស្គាល់គុណទោសខុសត្រូវបំបាត់ចិត្តកាចសាហាវឃោរឃៅបំពារបំពានលើសិទ្ធិអ្នកដទៃ បង្កើតចិត្តមេត្តាករុណាអាណិតអាសូរមនុស្សសត្វ ដែលជាចិត្តប្រកបដោយមនុស្សធម៌ សីលធម៌ និងអារ្យធម៌ គឺបណ្ដោះបណ្ដាលយុត្តិធម៌សង្គម (Justice sociale) ឲ្យរីកដុះដាលក្នុងសង្គមជាតិខ្មែរ។
អាស្រ័យហេតុនេះទើបពលរដ្ឋខ្មែរស្អប់ខ្ពើមអយុត្តិធម៌ ការឈ្លោះទាស់គ្នា ។ កាលបើមានរឿងហេតុឈ្លោះទាស់ទែងខ្វែងគំនិតគ្នាកើតឡើង តែងទៅវត្តអារាមដំណាលររឿងរ៉ាវរបស់ខ្លួនប្រគេនលោកគ្រូចៅអធិការស្ដាប់ដោយផ្ទាល់ខ្លួន ឬអ្នកជិតខាងជួយយកអាសានាំរឿងរ៉ាវទាស់ទៅប្រគេនដំណឹងឲ្យលោកគ្រូជ្រាប សុំឲ្យហៅគូវិវាទទៅវត្តដើម្បីផ្សះផ្សាសម្រុះសម្រួលកុំឲ្យកើតក្ដីក្ដាំនឹងគ្នាដល់តុលាការ នាំឲ្យខូចខាតពេលវេលា ធ្វើការរកស៊ី។
លោកគ្រូចៅអធិការតែងយកព្រះទ័យទុកដាក់ជួយសម្រួលរឿងទាស់នោះ ឲ្យបានស្រុះស្រួលគ្នាវិញ តាមលទ្ធភាពដែលលោកអាចធ្វើបានតាមវិន័យសិក្ខា ។ ចំណែកខាងគូវិវាទ កាលបើលោកគ្រូរបស់ខ្លួនបានហៅទៅវត្តអារាមដើម្បីសុំបិណ្ឌបាតរឿងទាស់នោះចោលហើយ ក៏មានចិត្តទោរទន់ទាំងពីរខាង ខុសត្រូវលើសខ្វះបន្តិចបន្តួចសុខចិត្តជាគ្នាវិញដោយរីករាយ។
នេះជាសក្ខីភាពមួយទៀតបញ្ជាក់ឲ្យឃើញច្បាស់ថា ព្រះពុទ្ធសាសនាពិតជាសាសនារបស់រដ្ឋកម្ពុជាមែន។
ព្រះពុទ្ធសាសនាមានសក្ខីភាពដូចនាំមករ៉ាយរ៉ាប់យ៉ាងសង្ខេបខាងលើនេះឃើញថា មានឧបការៈគុណយ៉ាងធំក្រៃលែងចំពោះប្រទេសកម្ពុជា ចាប់តាំងពីមុនគ្រិស្តសតវត្សរ៍ ៣០០ឆ្នាំ ដែលប្រជាជនខ្មែរបានចាប់ផ្ដើមសាងខ្លួនឲ្យកើតជាប្រជាជាតិមួយក្នុងលោក ដរាបមកដល់ប្រទេសកម្ពុជាបានកើតជាកោះសន្តិភាពក្នុងពិភពលោកនាសម័យសង្គមរាស្ត្រនិយមដែលមានសម្ដេចព្រះ នរោត្ដម សីហនុ ព្រះប្រមុខរដ្ឋ ជាអគ្គពុទ្ធសាសនូបត្ថម្ភក៍។
ដូច្នេះប្រជាជាតិខ្មែរទាំងអស់ ត្រូវតែដឹងគុណ តបគុណ គោរពលើកតម្កើង ថែរក្សាការពារព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលជាសាសនារបស់ខ្លួនស្មើជីវិត មិនត្រូវវង្វេងសាសនា មានគំនិតរាក់ត្រចៀកស្រាល ឆាប់ចុះញ៉មចាញ់អារ្យធម៌បរទេស ថ្វាយខ្លួនបម្រើមនោគមវិជ្ជាបរទេសឡើយ។
ឯកសារយេាង អត្ថបទដកស្រង់ចេញ
ពី» ( សៀវភៅ ពុទ្ធសាសនា និងវិទ្យាសាស្ត្រ )
ដោយ សុង ស៊ីវ
……………………………….
🍃ធម្មទាន FB: សច្ចធម៌
0 comments:
Enregistrer un commentaire